Thumapi:
Ka pun` a hon dampih lai in ka houlimna khat uah a neulai thu leh, a pi pute chanchin ka dong kha zenhouh hi, aman` a pi pute Burma a Phuinam khua apat kipan, leh apu leh pa ten zong paihte pau mah zang ahih dan uh hon hilh hi. Huaibel, apu kum 70 vel dam a, apa kum 72 vel dam a, amah kum 94 vel dam hi, huchi`n ei paite kampau pen a lotheilou in kum zanih bek a upa ahi chihchu kichian mah mah. 1989 kum in ka chiamteh a himahleh muhzoh ding a om nawn kei, 1997 a gam buai-na ziakin a kangtum gai vek. A thugen ka theih gige chu, ka pi leh pute Paihte pau mah in a pau uh, kou neulai in le paihte pau mah ka zang uh chih ahi. Ahia, nou Lushei gam a teng hi uhchin ua, Lushei pau zanglou maw, ichih chiangin, ei pau mah a kipau hiveh aw, chi hi. Pau upa leh nam upa chu ihi peuhmah.
A diktakin bel, Burma panin Mizogam leh Manipur ah kiteng lut a, mahni omna chiat ah kikhothang siampu saktakin lianhuntawk leh lalhuntawk kisa mahmah dan in om uhi, Selam lal leh Mimbung lal te chanchin a theilou om kei hial ni.Mual lehlam ah, Sinzawl, Phaitong, Lawibual, Kangkap, Songtal, Hanship, Ngawnbung, Bukpi, Sialbu, Lamka, leh mun dang dang ah om tiltel ua, unau ten amau khom in a khovel uh lian huntawk sa em em uhi. Hiaite bel Burma apat galtai leh paikhete hisak zawmah ua, amau muhphak tan ah, khovel dang omlou sahial thok uhi.
Paihte min pinkhiakdan ah gintak huailou sakna om hi, aziakbel, Paihte pau pen pau lui mahmah leh kum za tampi omkhin ahih leh, bang dia Burma apat paikhete,paite kichimai ahi chiset-tawk ahia le? Khovel kivaihawmna dan a British ten Manipur leh Mizoram (Lushai Hills) 1890 lak in opkhum pan tuaktuak ua, eiloi zong Britishte siah pia in kiteng nimnem hi. Pem nam ihihna uah, munkip leh kikhual tak a khosak chih omlou in,lou bawltheihna ding gam awng omna peuh delh tuahtuah ua, pupate hun apat tunitan in singtangpa khosakna kidanglam lawmlawmlou hial. Tuaziak mah ahi ngei di, pu pa suulnung muhdi khomual suangdoh (grave), hansuang chih kaan omlou hilhial hi. Khovel kidoupi khatna leh nihnate I pu pa ten maituah khazomah ua, nasatak in kikhen lamdangna tun hi. Japan gal zoh in British thuneihna tungsunni tummang maimah dingin kisa a, politics meiser themneng kichiamkha sam ahihna ah heutu masate lungsim amhaisak hial hihtuak.
Mizoram ah 1935 in YLA, (Young Lushai Association/ YMA), leh MZP dingsuah a, nasatak in harhthakna pawdok hi.Laisiam masate lungsim ah mahni kivaihawm teisam utna piang pah a, 1946 in Mizo Union dinsuah uhi. Hiai union in British ten Burma leh India a nawtsiatsan nung ua Mizo te om dingdan, Burma a belh di hia, India a belh di, ahihke`h British nuai a Crown colony dan a omtakdih, chihte nasatak in sual uhi. Atawp in Mizo union deihtelna dungjui in Indian Union a omdet dingthu sattat ua, Lushai District pen Autonomous District din 1952 a piak ahi uhi. Eiloi lakah zong harhthakna piang tawtel, 1947-1949, kikar in Siamsinpawlpi leh YPA phuhkhiak ana hi a, Paihte National Council le piangdok pah hi. !946 in political demand zong PNC in bawl ua, Chin gam bawlkhiak di chihdan hihtuak. Mahleh, Manipur sorkar in (kingdom) 1947 in Constitution bawl ua, Hills leh Plains kikhen hilhel a kivaihawmna (bikhiahna)om ahihziak hiam, political demand dang omlou suak. Independence muh nung leh merger nung bel gen tam ngaisih, I theih chiat ahi.
Nam Buarchuar:
Mizo Union in constitution 1947 in adopt ua, atup pipen ah, “He Mizo Union hi Mizo zawng zawng, Lushai Hills Disrtict a mite leh a pawn a mite inpum khatna atan a siam ani. Thukhat vuaa an mahni chungchang leh an ram inawp dan tur a tha thei ang bera awm tir tum fo turin….”. Article IV ah hichin kigelh hi, “ Mizo Union chu Mizo tan anih avangin Mizote chu tupawh tel theih ani. Heng hnamte hi Mizo hnamte an ni:- Lusei, Hmar, Ralte, Paihte, Zo, Darlawng, Kawm, Pawi, Thahdo, Chiru, Aimual, Khawl, Tarau, Anal, Purum, Tikhup, Vaiphei, Lakher, Langrawng, Chawrai, Bawng, Mualthuam, Kaihpen, Pangkhua, Tlanglau, Biate, Hrangkhawl, Bawmzo, Miria Dawn, Kumi, Khiang, Anan, Khiangte, Rangte, Khawlhring, Chawngthu, Vangchhia, Chawhte, Ngente, Tlau, Renthlei, Hnamte, Pautu, Rawihte, Vangchiau, Zawngte, Fanai, leh a dang dang. Huai ahihleh, Hnamte, Khiangte etc. te sang in I Mizo keizaw uh, amaute a Mizo zawdeuh uh, Paihte te I Mizo teikei uh chihna di omlou hial hi. Himahleh, Lushai hills ning-khat a tengte (sialkaltlang) nasan, ki Mizo sak utlou ana kihimaimah, tua ziak mah a MNF gaal tuakkha, tuaziak mah a Indian Army te khutlum leh hiamhei tuakkha ana kihilim aka. Pem Nam ihihziak mah hiam, pem lungsim kinei in Burma apat peem khia, Mizoram apat peem nawn, Manipur apat le peem kiknawn zel te ihi nilouh uhi.
Manipur leuleu ah, Chin leh Kuki kitauhtuahnakar ah Mizo Nam min dawkbaan mahmah lou hi, tuaziak mah in Mizo movement betdaih ngai hialhi, Chin lah deih nawnlou, Kuki lah deihlou, Mizo lah pampaih, adang ding zong nilouh, a tawptawp a Zomi chikhong. Unau Kuki ten a naupang pen hon chi ua, Unau Mizo ten Zo Hnahthlakte lak apat hon paih tuan mahmah lou ua, a kihoulimna uh, “ Unau threnkhat a letling zawng a piang kan om a, Mizo hming te Zomi an ti a, mahse adik maihlou, Naga hou poh Gana ti dawn ila an duh teuhlou ang, chuvang chuan Mizo chu Zomi a thlak chi anilou”, chi uhi. Na lum leh lum in la, na vot leh vot vanglak in, chih kampau dik mahmah hiven, tualgal pianloh a, akua akua te khut thuak-thuak tuanse di a kipumpiak biik kisak hun atam mahmah. Naga leh Kuki kikar ah remna a om ngeikei di, huaite geel kaar a buainate ziakin Meitei ten hon tauhtuah nalaiset ua, a thuaklou didi in thuakkha kha ibang uhi. Zogam, eh Zomi hong paal-lun ding ichih chih sungin, khovel in ahon theihdan in Kuki ihizel ua, Manipur a om na nana chu ahi di mah asuak zel. Mizo pen ana piibawl hile zaw tu a k stigma paihmang zou mahmah di hihang a, chih hun a tam.
Zomi Nam ni kumteng in I lawm ua, a thupi semsem, miten le hon thei panpan uh ichi, adik, mahleh, either K group or M group or N group ahi thou thou, independent identity chu hamsa viau leh kilawm. I am a Zomi from the Mizo group kichi khanak, alou theilou in. Manipur ah MLA election I zouta ua, ministry formation dingin dentity kichiantak, weight neitham, leh political block (lobby group) giktak a pimoh zel, huai ding in Zomi a phatuam diak kei, K word mah gingtam zaw abang maimah. Huaiziakin, political strategy leh vision neideuh a I pai poimoh hi, nungkik ni chihna hipah samlou in. I maban ah bang vision inei a, mipite bangchidan in ipitou dia, kawkhuk a kiakpih gige zaw hamhaih huailua ahi chih theikawm in lampi sial le. Nam vaisaina ah haksatna tampi a om tham, hunpaisa te enin maban sawndan kisin ni.
Mizoram ah Paihte nam pen any Mizo tribes a lut-sa ahi, mahleh ichisese sek ua, Paihte recognition delh teitei I ut ua, a tawptawp in election politics ziakin a-omsa zenpi hon gelhlut ua I kipak ua I lawm zawzen uhi, bang loppih I set-tawt duama. Mizote ngaihdan a bel Paihte chu a omsa reng aka hia, vakichih tuam chitchiat angai kei, huchivek sinle, Mizo di ki-omlou di ahi, chih ahi, dik mahmah. Chihtuam sese, lohtuam sese, kituambawl sese I utlam uh ahia, tribe certificate ah paihte chih a kigelh dia, mundang ah a zattheih kei maimah diam maw? State tuam, Paihte ki recognize louhna ah Mizo tribe certificate neih a phatuam zawtham di, sorkar vaisaina leh mimal vaisaina ah. I Hnam Ah Chiang Roh chih kampau kha ngaih mahmah ana hidan eive. Zomi Nam iki chih ziaka chaan di om maithei ahi,Tribe recognition om silou chu. Zomi Nam toisang ni ichih lehbel, Any Zomi Tribe chia recognition bawlsak poimoh masa, such as any Kuki Tribe, Any Mizo tribe….the building blocks of a nationhood, chi ni, lampi sau mahmah lai mataw.
GAM BUARCHUAR:
Gam neilou, gam omlou a Zogam pal-lun ding, Zogam bawl ding chihdan mitampi ngaihdan ahi. Ei a dingin Mizoram lah gamla mahmah ta, lah Manipur apat intuan pen thil hithei hinawnlou, bang loh di?ATS piang-sihva, chih zong thil haihuai ahi, heutute kinepna ahihziak in. Scheduled area a lutsak teitei chu I himna pen uh ahi, Sixth Schedule ah om le, duhthusam pen hi in ka koih. Aban zaw Nam vaisaite thu ah, mahleh leitang khat sunga independent gam tampitak piangthei ding kisa ahi hiam, demand lampang ah hahkat vial hang. Zogam leh Zomite pal-lun sak ni ichih lehbel, I district council pen kaisang sak a, autonomy neihsak, district khat pen district thum khong suahsak a anasem ten panchihtak tak a panlak ahipen. Huailou zaw gensau luat apoimoh kei, khovel hong kilumlet ahih kei leh, Zogam di dang pianglou hial ding hi. Burma chu kigalmuh chiai chiai leltak ahih maimah toh.Nam kichiantak, government theihpih leh mipite nawngkaisaklou bawlkhiak amasa pen ding hihtuak leltak.
MI BUARCHUAR:
Nam leh Gam vaisaina ah mimal heutu hihna lente poimoh mahmah ua, vaisaidan leh mengmuhna (vision) saudeuh muphabaan loute vaihawmna ah mipite tawlkholdiak uhi. Khenkhat ngial ah nam pumpi sukchimit, leh tualgal sialpi thuak a thuak in om thei hi, naichik a muhtheih bel Sri Lanka a Tamilte vaihawmna ah kilang kholdiak, Thingguleng Muivah vaisaidan ah zong. Meitei telak a mahni kivaisai sawmpawl te ziaka minautangte thuakgimna zong thu namai ahi kei hial. Heutu leh nam vaisai kichite dinmun poimoh mahmah a, eite zong extra constitutional authorities khenkhatte thunuai a kivaisai ihihna uah, lampi dik leh maban limchi zaw a muh phak-bat uh poimoh lua hi. Launeilou chih sangin, pilvang tak a pai khialkhial phatuma zaw ding hi.
Manipur apat independence nei kisa hile kilawm hial in, Indian education system nialkalh in 1978-1990 kikar in panmun ikhoh fefu ua, three language system (English, Hindi, Manipuri/state language) zui utlou in kiphina nasatak leh huaisetak om hi. Pau theihtam in mihing a pichingsak a, a khotualsak bok a, a innteksak bok hi, himahleh eite bel kimikhualsak in lampi mumallou ah kilampial kha a, Manipur gam a teng lah hi, a gampau theilou in mihai bangphial in I om settawk uhi. Manipur University ah 1983 December in Meitei pau amik amak theilou hial in ka lut a haihuai kasa mahmah, khaguk sung in kei nopsakna di khop ka laidok sam hi, Paihte khonung pil chih houh a diam a. 2010 in bank officer khat training hiven, meitei nupi khak le training tei, Manipur mi officer khat le omtei chih a theih aa nuupi pen kipak lawtel, a lungsim zaanghuai zawzen, a kimuhtak ua khat pa in meitei pau a houpih theilou, sappau a kihou mai ngai, bang a chi ngaih dia le, mipa a ding in le nuam tuan diak lou hial.
1992 November kha in Manipuri Language pen 8th Schedule a guan hong hita, eiloi chu ki-kiguih nasa lawtel maw, politics mah beih ngai nawn tazel, India Government a theihtop suah a panlak ngai, Civil Services Exam na a Manipuri language paper pen exempt di a ngen, hamphathuai tak a kum bangzah hiam hon exempt sak uh, tua bel a suanlam di le om nawn zozai lou, Assam state a tribalte dinmun itung a hong tung di hita, a meikang phelh seng di le hinawn mahmah lou hial, lampi diklou a kipina ziak adiam? Unaupa Haulianlal Guite in IAS nikum a hon mu, Manipuri sin khalou teloi lakah a nanungpen ahong himaimah diam chih lauhuai pi khat ahi. Mahni state pau theihouh chihtel zaw, pemlungsim lawdeuh ahi.
1980`s in local government, mahni kivaihawmna dandeuh Sorkar in hon deihsak ua, sepsuak zong sawm uhi, mahleh niakkalhtu hatpetmah zel. Hausate vaihawmdan leh a vaisaidan uh mumallou ahihna toh town om sunsunte Thanlon, Parbung, Singngat khong ah ngialhouh town committee hon koihsak uhi, development fund te towm committee tungtawn a zat leh democratic principle/mipi kivaihawmna paidan zuihna hon sinsak ut uhi. Lamka ah bel Municipality koih sawm ua, nasatak in pan la uhi, mahleh dodalna lianpetmah zel. Zuk-kiksak hi a, tunitan in I khopi neihsun uh puahlouh leh zuunlouh in tulse gawp di bang maimah. Foreign aid, national development fund tuamtuam (urban development) sawk theilou in, leh sorkar panpih theihlouh hial in ki-om nemnom maimah. Town khat hibuang a village authority level a kivaipuak nilouh pen thil dik pen hilou hial hi. Lauh I neih tamluat le pilna hikhol hiallou ade aw, khovel puaksuah dan a paitouh leh khantouh tei vesam ding hilou a diam aw, chih hun a tam mahmah. Khenkhat ten tribal area achi uh, diklua, hileh leng tribal areas ah zong local democracy poimoh lawzel, tribal areas ah municipality om lawtel dan ahi, Meghalaya, Nagaland, Mizoram leh mun dangdang ah enle, buailou hial uhi.
Tribe recognition tungtang ah I buarchuar nawn mahmah ua, Sukte, Guite chih khong in ana guanglut zenhouh uhi, mimasate pil luauhia bang ahia, theizou khang. Any Kuki tribe, Any Mizo Tribe a tellou na nanachu, mun tampi ah buaina om lawtel dan ahi. Nam lamkaite mohpuakna lianpetmah, Any Zomi tribe a kiguanlut meng poimoh hi. Etsakna din, income tax exemption tungtang ah, schedule tribe himahle chin, schedule area ah teng mahle chin, na tenna state in na tribe a recognize kei leh exemption na muthei kei hial. Mizote, Nagate, Khasite, mi hausa taktak, crore pati ten zong income tax pelou ua, eiloi niipneep in I tribe recognized ahihlouh maimah ziaka tribal hinazen siipii a exemption imhuhlouh mawk uh lamdang, nam vaisaite mohpuak ahilou theikei. Makai masate thil hihkhelh pen sutkik di tam mahmah lel e.
Etsakna khat nawn ah, Delhi a khanglian na tate hiam in Civil Service exam sin leh na place of domicile in thupua hi, tribe certificate poimoh pah a, Manipur domicile na hih lehbel Manipuri language paper a piak poimoh leuleu, bang loh ta di? Na tate lah meitie gam a teng khalou, meitei pau siam leh gelhtheih chu kahase himai, maimahlou hial ahi. Khenkhat ten Mizo ikichi dia achi uh, mahleh Mizoram domicile na hih keileh kuaman` huai state a teng danin tribe certificate hon issue laizang lou ding hi. Amhaihuai na sa tei kei maw, sanggam.
Tuaziakin:
Zomi Nam kibulphuhna khuampi ding geelkhiak a panlak poimoh hi, soft power chih khong leh chihluih power ten a piansak kei hial di. Mipite sou dom kawm in lampi mumal zaw leh detdou zaw ding gelkhiak poimoh hi. A omsa (Mizo/Kuki) zuih mai di chi le lah tangtel sihtan mah bang toltol kha ni in, tangngol mei sihtan mah bang bonbon kha ni in, Paihte khonungpil chih mahtak, a khonung pi leh a kikhel nung pi a buai phing zel I bang maimah hi. Zomi Nam Ni lopna ah sum nuai 10-20 val khong I sen sang in brain storming exercise organize le, I maban ding uh genkhawmna om leh a phatuam zaw diam? Vaisaitu ten vision document le hon bawldok le uh bang achi dia? Political vision pen secret ahih sungteng mipite kipiakna leh mipite thalawpna omlou ding hi. Mi khat leh nih kapsuah mawkmawk theih ahi kei, mipite thahatna suang a sualsuah chi ahi.
Anti national thil ahih kei naknak leh, apoi aom se kei. Huchimah bangin, vision document pen public domain ah om henla, michih in lungsim seng a , leh ngaihtuahna pia a comment a piaktheihna ding un. Tribe Vs Zomi hizawlou in Zomi Nam a pichin zawksemna ding in.
We have 292 guests and one member online
aihnake